IŞIĞIN ÖTESİNDE

Evren Neden Bu Kadar Güzel?

Bir Deneyim

Saat gece yarısı. Şehir ışıklarından uzakta, dağın tepesinde duruyorsun. Yukarı bak.

Samanyolu. Dev bir ışık şeridi gökyüzünü ikiye bölüyor. Milyarlarca yıldız, sanki bir nehir gibi akıyor.

İçinde bir şey oluyor. Hayranlık. Hayret. Küçüklük hissi.

Ama dur bir dakika. Meşhur bir iddia göre, Sen bir primat türüsün. Beynin, hayatta kalmak için evrimleşti. Yemek bul, tehlikeden kaç, üre. O kadar.

Fakat peki neden yıldızlara baktığında bir şey hissediyorsun?

Güneş sisteminin çevresindeki bir gaz bulutunun estetiği, hayatta kalma dürtüsüyle, evrimle açıklanamaz. O yıldızlar seni beslemiyor, korumuyor, yaşatmıyor.

Ama hâlâ güzel buluyorsun.

Neden?

BİLİMSEL PERSPEKTİF: JAMES WEBB'İN GÖZÜ

Işığın Ötesini Görmek

2021'in Noel günü, tarihin en büyük uzay teleskopu fırlatıldı: James Webb Space Telescope (JWST).

Hubble'dan 100 kat daha güçlü. Kızılötesi ışığı görebiliyor - yani milyarlarca yıl önce, evrenin bebekliğinde yaydıkları ışığı.

Şöyle düşün: Bir göz hastalığın var ve sadece bulanık görüyorsun. Sonra gözlük takıyorsun ve her şey net oluyor. İşte James Webb, Hubble'a gözlük taktı.

2022 Temmuz'unda, Webb evrenin o zamana kadar çekilmiş en derin ve en keskin kızılötesi görüntüsünü sundu.

Kum Tanesi Büyüklüğünde Evren

Webb'in görüntüsü, kolunuzu uzatıp tuttuğunuzda yaklaşık bir kum tanesi büyüklüğündeki gökyüzü alanını kapsıyor.

Bir kum tanesi. O kadar küçük bir alanda ne var biliyor musun?

Binlerce galaksi.

Her galakside milyarlarca yıldız. Her yıldızın belki gezegenleri var.

Ve bu, evrenin sadece bir "kum tanesi" kadar küçük bir parçası.

Şimdi denize git. Kumsala bak. Milyarlarca kum tanesi. İşte evren o kadar büyük. Her "kum tanesi" alanda binlerce galaksi.

Zamanın Derin Fotoğrafı

Webb'in görüntüsü, galaksi kümesi SMACS 0723'ü 4,6 milyar yıl önceki haliyle gösteriyor.

Ama arkadaki galaksiler daha da eski. Evren 13,8 milyar yaşında. Webb, Big Bang'den bir milyar yıl sonrasına kadar bakabiliyor.

Yani ne yapıyorsun? Zamanda geriye yolculuk ediyorsun.

Bir fotoğraf albümü düşün. Dedelerinin, babaannenin, ailenin eskiye giden fotoğrafları var. En eski fotoğraf belki 100 yıl öncesinden.

Webb'in albümü 13 milyar yıllık. Evrenin bebek fotoğrafları.

Hubble vs. Webb: Bulanıklıktan Netliğe

Hubble Uzay Teleskobu, 2004'te Hubble Ultra Deep Field adlı ikonik bir görüntü çekmişti. 800 görüntünün birleşimi, toplamda 11 günlük pozlama. Yaklaşık 10,000 galaksi ortaya çıktı.

Şimdi Webb aynı bölgeyi tekrar çekti. MIRI Deep Imaging Survey (MIDIS) adlı gözlem, yaklaşık 100 saatlik pozlamadan oluşuyor ve 2,500 ek yapı ortaya çıkardı.

Aynı yer. Ama daha net. Daha derin. Daha fazla detay.

Şöyle düşün: Bir sinema filmi izliyorsun. 480p kalitede. Sonra aynı filmi 4K kalitede izliyorsun. Aynı film ama her detayı görüyorsun. Her kırışıklık, her göz kırpma, her yüz ifadesi.

İşte Webb, evreni "4K" çözünürlükte gösteriyor.

FELSEFİ BOYUT: GÜZELLİK ARGÜMANI

Neden Güzel Buluyoruz?

Şimdi felsefi soruya gelelim.

Bir galaksinin spirali, bir nebulanın renkleri, bir yıldız kümesinin simetrisi... Bunlar neden "güzel"?

İki açıklama:

1. Evrimsel Açıklama: Beynimiz, yaşamımız için yararlı şeyleri "güzel" bulmak üzere evrimleşti. Meyve renklerini güzel buluruz çünkü meyve besindir. Su sesini rahatlatıcı buluruz çünkü su hayattır.

Ama bu mantık, evren için işlemiyor. Bir nebulayı güzel bulmak seni beslemiyor. Galaksi resmini görmek hayatta kalma şansını artırmıyor.

2. Transandantal (Aşkın-Maddi Dünyanın Ötesinde) Açıklama: Güzellik, maddenin ötesinde bir gerçekliğin yansımasıdır. Ruhun, kaynağını tanıdığı bir dille konuşur.

Hangisi daha mantıklı?

Müzik Analojisi

Şöyle düşün: Mozart'ın bir senfonisini dinliyorsun. Notalar kulağına geliyor. Titreşim, frekans, dalga boyu. Sadece fizik.

Ama içinde bir şey oluyor. Hüzün, neşe, özlem...

Neden? Titreşimler seni beslemiyor, kormuyor, yaşatmıyor.

Ama hâlâ bir şey hissediyorsun.

Belki çünkü müzik, sadece fizik değil. Anlam var. Güzellik var. Sanat var.

Evren de böyle. Sadece hidrojen ve helyum değil. Güzellik var. Ve güzellik, belki bir Sanatkar gerektirir.

Dijital Sanat Benzetmesi

Bir video oyunu düşün. Oyunda güzel manzaralar var: Dağlar, nehirler, gün batımı.

Biri der ki: "Bu görüntüler tesadüfen oluştu. Bilgisayar rastgele pikseller koydu."

Başkası der ki: "Hayır, bir sanatçı tasarladı. Her renk, her ışık, her gölge kasıtlı."

Hangisi doğru?

Oyunu açarsın, "Credits" (Yapımcılar) kısmına bakarsın. Orada isimler var: "Art Director: John Doe."

Evrenin "Credits" kısmı nerede?

Belki her yıldızda, her galakside, her spiral desende.

MANEVİ BOYUT

Kur'an'da "Güzellik" ve "Haşyet"

İslam'da evrenin güzelliği, Yaratıcıyı tanımanın bir yolu olarak sunulur:

"Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ı tesbih eder." (Haşr, 59:24)

"Gökler neredeyse O'nun (Allah'ın) haşmetinden yarılacak." (Şura, 42:5)

"Haşyet" kelimesi önemli. Anlamı: Derin saygı, huşu, hayret.

Webb'in fotoğraflarına baktığında ne hissediyorsun? Küçüklük. Hayret. Haşyet.

Belki bu duygu tesadüf değil. Belki ruhun, kaynağını görüyor.

Bediüzzaman'ın "Kitab-ı Kebir" Metaforu

Bediüzzaman der ki: İki kitap var.

Kitab-ı Müstetir: Kuran. Kağıda yazılı kelimeler.

Kitab-ı Kebir: Kainat. Atomlara, yıldızlara "yazılı" kelimeler.

Her galaksi bir ayet. Her yıldız bir nokta. Her nebula bir cümle.

Ve tüm evren bir Şiir.

Peki şiiri kim yazdı?

"Mana-i Harfi" Bakışı

Bir resim gördüğünde iki türlü bakabilirsin:

1. Boya ve kanvas olarak (Mana-i İsmi): "Bu pigment ve bez."

2. Ressamın eseri olarak (Mana-i Harfi): "Bu Van Gogh'un Yıldızlı Gece'si."

Webb'in fotoğraflarına iki türlü bakabilirsin:

1. Hidrojen ve ışık olarak: "Bu gazlar ve elektromanyetik dalgalar."

2. Bir Sanatkar'ın eseri olarak: "Bu bir şaheser."

Hangisi daha zengin bir bakış?

BİLİM İNSANLARINDAN GÖRÜŞLER

Carl Sagan (Ünlü astrofizikçi):

"Evren bizi bilmeyi bekliyor. Biz, evrenin kendini tanıma yoluyuz."

Fred Hoyle (Astrofizikçi):

"Evrene bakan akıllı bir varlık olması, evrenin kendini görmesi demektir."

Johannes Kepler (Astronom, 1600'ler):

"Geometri, yaratılıştan önce var oldu. Tanrı ile birlikte ezelden beri var. Tanrı'nın kendisi geometridir."

Albert Einstein:

"Evrenin anlaşılabilir olması en anlaşılmaz şeydir."

HEPSİNİ BİRLEŞTİRİRSEK

Bilim Ne Diyor?

Webb bize şunu gösteriyor: Evren muazzam. Milyarlarca galaksi. Her biri benzersiz bir güzellikte.

Ve biz, 13,8 milyar yıllık evrenin tarihinde, ilk kez bu görüntüleri görebiliyoruz.

Felsefe Ne Diyor?

Güzellik, maddenin ötesinde bir gerçekliği işaret eder. Evrimsel olarak gereksiz bir duygudur. Ama hâlâ hissediyoruz.

Belki çünkü güzellik, objektif bir şey. Sadece beynimizde değil, gerçeklikte var.

Ve güzellik, bir Yaratıcı gerektirir.

Maneviyat Ne Diyor?

İslam öğretisine göre, evrenin güzelliği "ayetler" (işaretler) içerir.

Her galaksi, bir kelime. Her yıldız, bir nokta. Ve tüm evren, bir Şair'in eseri.

Şimdi düşün:

Bir müzedesin. Duvarda muazzam bir tablo asılı. Renkler, ışık, gölge... Mükemmel.

Yanında bir tabela: "Adsız, Bilinmeyen Sanatçı."

Tuhaf değil mi? Bu kadar güzel bir eser, ama sanatçısı bilinmiyor mu?

Evren de böyle bir müze. Duvarında milyarlarca "tablo" asılı. Her galaksi bir şaheser.

Tabela ne diyor?

SONUÇ

James Webb'in ilk derin alan görüntüsü, kolunuzu uzattığınızda bir kum tanesi büyüklüğündeki gökyüzü alanını kapsıyor ve bu küçük evren diliminde binlerce galaksiyi ortaya çıkarıyor.

Bir kum tanesi. Ve içinde binlerce galaksi. Trilyonlarca yıldız.

Şimdi gözünü kapat. Elini kaldır. Parmağınla küçük bir daire çiz havada. İşaret parmağının ucu ile başparmağının ucu arasındaki boşluk.

İşte Webb'in gördüğü alan bu kadar küçük.

Ama içinde binlerce galaksi var.

Şimdi gökyüzüne bak. Tüm gökyüzü. Milyonlarca böyle "kum tanesi" alan var.

Ve hepsinde milyarlarca galaksi.

Ve sen, bu sonsuz evrende, bir gezegende, bir dakika durup, bu güzelliğe bakabiliyorsun.

Tesadüf mü?

Belki.

Ama şöyle düşün:

Bir konser salonundasın. Orkestra çalıyor. Müzik muhteşem. Ağlamak geliyorsan içinden.

Biri sana der ki: "Bu sadece titreşim. Kulağındaki timpanik membran sallanıyor. Beynin kimyasal sinyaller üretiyor. Hepsi fizik."

Teknik olarak doğru. Ama eksik.

Çünkü müzik, sadece fizik değil. Müzik, anlam taşıyor. Duygu taşıyor. Sanat taşıyor.

Ve sanat, bir sanatkar gerektirir.

Evren de bir konser salonu gibi. Her galaksi bir nota. Her yıldız bir titreşim. Ve tüm evren, bir senfoni.

Peki senfoninin bestecisi kim?

Webb bize en derin evren görüntüsünü verdi. Ama belki asıl derin olan, o görüntüleri gördüğünde içinde olanlar.

Hayret. Haşyet. Küçüklük hissi.

Ve belki bir soru: "Tüm bunları kim yarattı?"

Cevabı sen bul.

Ama aramaya başlamak için iyi bir yer: Webb'in fotoğrafları. Bir galaksiye bak. Spirale bak. Renkler bak. Güzelliğe bak.

Ve sor: "Bu neden bu kadar güzel?"

Belki cevap, o güzelliğin arkasında.

KAYNAKÇA

Einstein, A. (1936). Physics and reality. Journal of the Franklin Institute, 221(3), 349-382.

Kepler, J. (1619). Harmonices Mundi. Linz.

NASA. (2022). Webb's First Deep Field. https://science.nasa.gov

Nursî, S. B. (2020). Lem’alar. Sözler Neşriyat.

Sagan, C. (1980). Cosmos. Random House.